Houthi – Nguồn Gốc, Lịch Sử Và Tấn Công Biển Đỏ

Houthi (Ansar Allah) là tổ chức chính trị-quân sự có nguồn gốc từ miền Bắc Yemen, hoạt động từ thập niên 1990 và ngày càng thu hút sự chú ý của quốc tế khi tiến hành các cuộc tấn công trên Biển Đỏ từ cuối năm 2023. Phong trào này đại diện cho người Zaydi Shia, một nhánh khác biệt so với Shia Iran, và đã trở thành một lực lượng kiểm soát phần lớn lãnh thổ miền Bắc Yemen. Các hoạt động quân sự gần đây của Houthi nhằm ủng hộ Gaza đã gây ra những gián đoạn nghiêm trọng cho thương mại toàn cầu và dẫn đến các cuộc không kích đáp trả từ Mỹ cùng Anh.

Với lãnh đạo hiện tại là Abdul-Malik al-Houthi, tổ chức này đã chuyển đổi từ một phong trào xã hội-tôn giáo thành một lực lượng quân sự có khả năng tấn công tầm xa bằng tên lửa và máy bay không người lái. Mối quan hệ liên minh với Iran và lập trường chống Israel đã đưa Houthi trở thành một nhân tố quan trọng trong “Trục Kháng chiến” của Tehran, đồng thời cũng là nguyên nhân khiến tổ chức này bị Mỹ và Anh chỉ định là tổ chức khủng bố.

Houthi là ai và nguồn gốc của phong trào?

Houthi, hay còn gọi là Ansar Allah (Những người ủng hộ Chúa), là một tổ chức chính trị-quân sự Hồi giáo Shia Zaydi có nguồn gốc từ miền Bắc Yemen. Tên gọi “Houthi” xuất phát từ họ của người sáng lập, Hussein Badreddin al-Houthi. Tổ chức này đại diện cho cộng đồng người Zaydi, một nhánh Shia có lịch sử hình thành từ thế kỷ 9, từng thống trị miền Bắc Yemen trong nhiều thế kỷ trước khi bị ảnh hưởng bởi các thế lực bên ngoài như Ottoman và phong trào Wahhabi.

Đặc điểm tôn giáo và bối cảnh lịch sử

Người Zaydi theo học thuyết của Zayd bin Ali, cháu nội của Imam Hussein, người đã lãnh đạo cuộc nổi dậy chống Đế quốc Umayyad vào năm 740. Khác với Shia Iran (Twelver), Zaydi có truyền thống chính trị-ôn hòa hơn, với nguyên tắc Imam có thể được bầu chọn từ dòng dõi Prophet. Trong nhiều thế kỷ, Zaydi cấu thành nền tảng xã hội và văn hóa của miền Bắc Yemen, tạo ra một bản sắc riêng biệt khác biệt với sắc tộc Hồi giáo Sunni chiếm đa số ở miền Nam.

Phong trào hiện đại của Houthi bắt đầu như một nỗ lực phục hưng bản sắc Zaydi, phản đối sự lan rộng của ảnh hưởng Wahhabi từ Saudi Arabia và chống lại sự tham nhũng của chính quyền Yemen thống nhất sau năm 1990. Sự thành lập tổ chức “Thanh niên Mộ đạo” (Believing Youth) năm 1992 tại tỉnh Sa’dah đánh dấu bước khởi đầu cho phong trào này.

Tổ chức và cơ cấu lãnh đạo

Tổ chức ban đầu tập trung vào các hoạt động giáo dục và xã hội, nhưng dần chuyển hướng sang chính trị và quân sự. Hussein al-Houthi, nghị sĩ Quốc hội Yemen, trở thành lãnh đạo chính và bắt đầu sử dụng các khẩu hiệu chống Mỹ, Israel từ năm 2003, lấy cảm hứng từ phong trào Hezbollah của Lebanon. Sau cái chết của Hussein năm 2004, em trai Abdul-Malik al-Houthi kế nhiệm vai trò lãnh đạo và tiếp tục phát triển tổ chức thành lực lượng quân sự hùng mạnh.

• Phong trào Zaydi Shia: Houthi đại diện cho truyền thống Zaydi ôn hòa, khác biệt cơ bản với Shia Iran
• Thành lập 1992: Tổ chức “Thanh niên Mộ đạo” tại Sa’dah khởi nguồn cho phong trào
• Lãnh đạo Hussein al-Houthi: Nghị sĩ Yemen, chỉ trích tham nhũng và liên minh Mỹ-Saudi
• Kế nhiệm Abdul-Malik: Tiếp quản lãnh đạo từ 2004 sau cái chết của anh
• Kiểm soát lãnh thổ: Hiện nắm quyền tại Sana’a, Hodeidah và miền Bắc Yemen
• Liên minh Iran: Thuộc “Trục Kháng chiến”, nhận vũ khí tên lửa và drone
• Chiến lược Biển Đỏ: Tấn công tàu bè quốc tế để ủng hộ Palestine-Gaza

Lịch sử hình thành và các mốc xung đột chính của Houthi

Sau khi Yemen thống nhất năm 1990, Hussein al-Houthi bắt đầu chỉ trích Tổng thống Ali Abdullah Saleh vì tham nhũng và liên minh với Mỹ-Saudi. Ban đầu, Saleh ngầm ủng hộ phong trào như một đối trọng với phong trào Hồi giáo Sunni, nhưng mối quan hệ này nhanh chóng xấu đi khi Houthi đòi bảo vệ bản sắc Zaydi. Năm 2004, chính phủ Saleh ra lệnh bắt giữ Hussein al-Houthi, dẫn đến cuộc đối đầu khiến ông thiệt mạng tại Sa’dah vào tháng 9 cùng năm.

Các cuộc chiến Sa’dah (2004-2014)

Sau cái chết của Hussein, phong trào Houthi nổi dậy chống chính quyền Yemen trong sáu cuộc chiến tranh lớn kéo dài suốt một thập kỷ. Các cuộc chiến Sa’dah diễn ra với cường độ thay đổi, từ giao tranh cục bộ đến các chiến dịch quân sự quy mô lớn. Chính phủ Yemen được Saudi Arabia hỗ trợ về không quân, nhưng các nỗ lực trấn áp đều thất bại trong việc tiêu diệt hoàn toàn lực lượng Houthi. Trong giai đoạn này, phong trào đã phát triển từ một nhóm nổi dậy địa phương thành một lực lượng quân sự có tổ chức với khả năng chiến đấu ngày càng tinh vi.

Chiếm thủ đô Sana’a và nội chiến Yemen (2014)

Tháng 9 năm 2014, Houthi đã tổ chức một chiến dịch quân sự quy mô lớn, tiến vào thủ đô Sana’a và nhanh chóng kiểm soát thành phố. Tổng thống Abd-Rabbu Mansour Hadi buộc phải chạy khỏi thủ đô, trong khi cựu Tổng thống Ali Abdullah Saleh bị lật đổ sau một thời gian liên minh ngắn ngủi với Houthi. Sau chiến thắng này, Houthi kiểm soát khoảng 70% dân số Yemen, bao gồm các thành phố lớn và cơ sở hạ tầng quan trọng như cảng Hodeidah.

Can thiệp của liên minh Arab (2015-nay)

Tháng 3 năm 2015, Saudi Arabia dẫn đầu một liên minh các quốc gia Arab can thiệp quân sự vào Yemen với tên gọi “Operation Decisive Storm” (Bão Chết chóc). Mục tiêu ban đầu là lật đổ chính quyền Houthi và khôi phục chính phủ của Tổng thống Hadi. Các cuộc không kích liên tục nhắm vào cơ sở quân sự và hạ tầng của Houthi, nhưng tổ chức này vẫn duy trì được kiểm soát miền Bắc Yemen, bao gồm thủ đô Sana’a và cảng chiến lược Hodeidah.

Houthi đang làm gì ở Biển Đỏ và lý do tấn công tàu bè?

Từ cuối năm 2023, Houthi đã tiến hành hàng chục cuộc tấn công nhằm vào tàu bè thương mại quốc tế trên Biển Đỏ và vịnh Aden. Các cuộc tấn công sử dụng tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình và máy bay không người lái (drone) được cho là được Iran cung cấp. Mục tiêu bao gồm các tàu chở hàng liên kết với Israel, Mỹ và Anh, cũng như bất kỳ tàu nào được cho là có lợi ích với phương Tây.

Lý do tấn công tàu chở hàng

Lãnh đạo Houthi, Abdul-Malik al-Houthi, đã tuyên bố công khai rằng các cuộc tấn công nhằm ủng hộ người Palestine tại Gaza trong cuộc xung đột với Israel. Tổ chức này cho rằng việc tấn công các tuyến thương mại quốc tế sẽ gây áp lực kinh tế buộc Israel chấm dứt chiến dịch quân sự tại Gaza. Ngoài ra, Houthi cũng nhấn mạnh lập trường chống sự hiện diện quân sự của Mỹ trong khu vực và ủng hộ Hamas như đồng minh trong “Trục Kháng chiến” chống Israel.

Các chuyên gia phân tích cho rằng động cơ của Houthi còn bao gồm việc khẳng định vai trò trong khu vực, tăng cường ảnh hưởng chính trị và nhận thêm hỗ trợ từ Iran. Việc kiểm soát các tuyến đường thủy quan trọng cũng mang lại cho Houthi một đòn bẩy chiến lược trong các cuộc đàm phán về tương lai Yemen.

Tác động đến thương mại toàn cầu

Biển Đỏ là tuyến hàng hải quan trọng của thương mại quốc tế, với khoảng 15% lưu lượng vận tải biển thế giới đi qua khu vực này. Các cuộc tấn công của Houthi đã buộc nhiều công ty vận tải biển lớn như Maersk, MSC và CMA CGM phải chuyển hướng tàu đi vòng qua mũi Hảo Vọng ở Nam Phi, làm tăng đáng kể thời gian vận chuyển và chi phí logistics. Tình trạng này đã ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng toàn cầu và góp phần làm tăng giá cả hàng hóa trên thị trường quốc tế.

Phản ứng quốc tế với các hành động của Houthi

Cộng đồng quốc tế đã có những phản ứng đa dạng và phức tạp đối với các hoạt động của Houthi. Mỹ và Anh đã thực hiện các cuộc không kích quy mô lớn nhắm vào cơ sở quân sự của Houthi trên lãnh thổ Yemen, trong khi các nước Arab khác thể hiện thái độ dè dặt hơn. Đồng thời, Iran – đồng minh chính của Houthi – tiếp tục bị cáo buộc cung cấp vũ khí và hỗ trợ tình báo cho tổ chức này.

Phản ứng của Mỹ và Anh

Mỹ đã thành lập liên minh hải quân quốc tế mang tên “Operation Prosperity Guardian” để bảo vệ tàu bè thương mại trên Biển Đỏ. Hải quân Mỹ đã đánh chặn nhiều tên lửa và drone của Houthi, đồng thời tiến hành các cuộc không kích nhắm vào các bệ phóng tên lửa, kho vũ khí và trung tâm chỉ huy. Anh cũng tham gia các cuộc không kích phối hợp với Mỹ, nhắm vào các mục tiêu quân sự của Houthi tại Yemen.

Từ đầu năm 2024, Mỹ và Anh đã tiến hành hàng trăm cuộc không kích nhắm vào các vị trí của Houthi. Các cuộc tấn công này nhằm vào hệ thống radar, bệ phóng tên lửa, kho vũ khí và cơ sở sản xuất drone. Tuy nhiên, Houthi tuyên bố các cuộc tấn công không làm suy yếu năng lực quân sự của họ và cam kết tiếp tục các hoạt động ủng hộ Gaza.

Quan điểm của Iran về Houthi

Iran công khai ủng hộ Houthi như một phần của “Trục Kháng chiến” chống Israel và ảnh hưởng của phương Tây trong khu vực. Tehran cung cấp vũ khí, bao gồm tên lửa đạn đạo, tên lửa hành trình chống hạm và công nghệ drone, cho Houthi thông qua các tuyến đường biển và không quân. Tuy nhiên, mức độ kiểm soát trực tiếp của Iran đối với các hoạt động của Houthi vẫn là vấn đề tranh cãi trong giới phân tích.

Tình trạng khủng bố và chỉ định quốc tế

Mỹ đã chỉ định Houthi là tổ chức khủng bố đặc biệt nguy hiểm (Specially Designated Global Terrorist – SDGT) vào năm 2021, chính quyền Biden sau đó gia hạn và mở rộng các biện pháp trừng phạt. Anh cũng áp dụng các biện pháp tương tự, bao gồm đóng băng tài sản và hạn chế đi lại đối với các thành viên lãnh đạo Houthi. Các quyết định này nhằm gây áp lực kinh tế buộc Houthi chấm dứt các cuộc tấn công và ngồi vào bàn đàm phán về tương lai Yemen.

Phản ứng trước các chỉ định này, Houthi khẳng định họ là lực lượng kháng chiến chính đáng chống lại sự chiếm đóng và can thiệp nước ngoài. Nhiều tổ chức nhân quyền đã bày tỏ lo ngại rằng các biện pháp trừng phạt có thể ảnh hưởng đến hoạt động nhân đạo tại Yemen, trong bối cảnh đất nước này đang đối mặt với một trong những cuộc khủng hoảng nhân đạo tồi tệ nhất thế giới.

Dòng thời gian các sự kiện chính

Diễn biến của phong trào Houthi trải qua nhiều giai đoạn quan trọng, từ hoạt động tôn giáo-xã hội đến lực lượng quân sự kiểm soát lãnh thổ rộng lớn. Dưới đây là các mốc thời gian đáng chú ý trong lịch sử phong trào:

1. 1992: Thành lập tổ chức “Thanh niên Mộ đạo” (Believing Youth) tại Sa’dah bởi Hussein al-Houthi
2. 2003: Houthi bắt đầu sử dụng khẩu hiệu chống Mỹ-Israel, lấy cảm hứng từ Hezbollah Lebanon
3. Tháng 9/2004: Hussein al-Houthi thiệt mạng trong cuộc đối đầu với chính phủ Yemen tại Sa’dah
4. 2004-2014: Sáu cuộc chiến Sa’dah giữa Houthi và chính phủ Yemen, được Saudi hỗ trợ
5. 2011-2014: Houthi hợp tác với Saleh chống phe đối lập, sau đó lật đổ Saleh
6. Tháng 9/2014: Houthi chiếm thủ đô Sana’a, kiểm soát 70% dân số Yemen
7. Tháng 3/2015: Saudi dẫn đầu liên minh Arab can thiệp quân sự với “Operation Decisive Storm”
8. 2021: Mỹ chỉ định Houthi là tổ chức khủng bố đặc biệt nguy hiểm
9. Tháng 10/2023: Houthi bắt đầu tấn công tàu bè trên Biển Đỏ ủng hộ Gaza
10. Đầu 2024: Mỹ-Anh tiến hành hàng trăm cuộc không kích đáp trả Houthi

Điều đã xác minh và điều còn chưa rõ ràng

Trong bối cảnh thông tin về Houthi thường bị mâu thuẫn và thiếu minh bạch, việc phân biệt giữa các sự kiện đã được xác minh và những gì vẫn còn là phỏng đoán là rất quan trọng.

Bối cảnh và ý nghĩa của phong trào Houthi

Phong trào Houthi không thể hiểu đầy đủ nếu tách rời bối cảnh lịch sử phức tạp của Yemen và khu vực Trung Đông. Sau nhiều thế kỷ dưới sự thống trị của các đế chế Hồi giáo và sau đó là các cường quốc thuộc địa, Yemen đã trải qua hàng thập kỷ nội chiến và bất ổn chính trị. Sự thống nhất năm 1990 giữa Yemen Dân chủ (miền Nam) và Cộng hòa Ả Rập Yemen (miền Bắc) không mang lại ổn định như kỳ vọng, mà thay vào đó tạo ra những căng thẳng sâu sắc về quyền lực và nguồn lực.

Đối với người Zaydi ở miền Bắc Yemen, sự trỗi dậy của phong trào Houthi đại diện cho một nỗ lực bảo vệ bản sắc tôn giáo và văn hóa trước làn sóng cực đoan Sunni và ảnh hưởng ngày càng tăng của Saudi Arabia. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi từ một phong trào bảo tồn tôn giáo thành một lực lượng quân sự chiếm đóng thủ đô đã đặt ra những câu hỏi về tính chính đáng và mục tiêu thực sự của tổ chức này.

Trên phạm vi rộng hơn, Houthi đã trở thành một nhân tố quan trọng trong cục diện địa chính trị Trung Đông, đặc biệt trong mối quan hệ Iran-Israel và vai trò của các đồng minh trong “Trục Kháng chiến”. Các cuộc tấn công trên Biển Đỏ đã chứng minh khả năng của Houthi gây ảnh hưởng đến thương mại toàn cầu và buộc các cường quốc phương Tây phải dồn nguồn lực quân sự đáng kể vào khu vực này.

Trích dẫn và nguồn thông tin

“Houthi là mối đe dọa thực sự đối với tự do hàng hải và an ninh kinh tế toàn cầu. Chúng tôi sẽ tiếp tục các hoạt động quân sự cho đến khi họ chấm dứt các cuộc tấn công phi nhân đạo.”

— Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ, thông cáo báo chí về các cuộc không kích tại Yemen, đầu năm 2024

“Chúng tôi sẽ tiếp tục ủng hộ Gaza đến cùng, bất kể giá phải trả. Các cuộc tấn công của chúng tôi nhắm vào kẻ thù của người Hồi giáo và Palestine.”

— Abdul-Malik al-Houthi, bài phát biểu trên truyền hình Yemen, tháng 12/2023

Các nguồn thông tin chính được sử dụng trong bài viết này bao gồm báo cáo của Liên Hợp Quốc về tình hình nhân đạo tại Yemen, thông cáo từ Bộ Quốc phòng Mỹ về các hoạt động quân sự tại Biển Đỏ, phân tích của Brookings Institution về xung đột Yemen, cũng như các nguồn truyền thông uy tín như BBC, Reuters và VOV. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng nhiều thông tin về Houthi khó xác minh do tính chất bí mật của các hoạt động quân sự và hạn chế tiếp cận khu vực xung đột.

Tóm tắt

Houthi (Ansar Allah) là một phong trào chính trị-quân sự Zaydi Shia có nguồn gốc từ miền Bắc Yemen, hoạt động từ thập niên 1990 và ngày càng trở nên quyền lực sau khi chiếm thủ đô Sana’a năm 2014. Dưới sự lãnh đạo của Abdul-Malik al-Houthi từ năm 2004, tổ chức này đã chuyển đổi từ một nhóm bảo tồn tôn giáo thành lực lượng kiểm soát phần lớn miền Bắc Yemen. Liên minh với Iran và lập trường chống Israel đã đưa Houthi vào cuộc xung đột với Mỹ và Anh, đặc biệt sau các cuộc tấn công tàu bè trên Biển Đỏ từ cuối năm 2023. Tình hình hiện tại cho thấy không có dấu hiệu giảm leo thang, với các cuộc không kích liên tục từ phương Tây và cam kết tiếp tục ủng hộ Gaza của Houthi.

Bạn có thể tìm hiểu thêm về các chủ đề liên quan như Chiếm Lấy Em – Lời Bài Hát Đầy Đủ Và Sự Thật Về Binz hoặc theo dõi các cập nhật về tình hình khu vực tại Nguoiquansat – Báo điện tử tài chính kinh tế uy tín Việt Nam.

Câu hỏi thường gặp